เหตุสุดวิสัย (มาตรา 8) ลด–งดค่าปรับสัญญาได้ไหม? อัปเดต 2568

ภัยธรรมชาติและเหตุการณ์ไม่คาดฝันอาจเกิดขึ้นโดยไม่คาดคิด หลายคนที่ผิดสัญญาเพราะเหตุสุดวิสัยต่างสงสัยว่า จะใช้เหตุสุดวิสัยมาขอลดหรืองดค่าปรับได้หรือไม่ เราจะมาทำความเข้าใจกฎหมายเรื่องนี้อย่างละเอียด พร้อมแนวทางปฏิบัติที่ถูกต้อง 

เหตุสุดวิสัยคืออะไร ?

เหตุสุดวิสัย ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 หมายถึง เหตุใดๆ อันจะเกิดขึ้นก็ดี จะให้ผลพิบัติก็ดี เป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้ แม้ทั้งบุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้น จะได้จัดการระมัดระวังตามสมควร อันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น 

กล่าวง่ายๆ คือ เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นโดยไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ แม้จะระมัดระวังอย่างที่สุดแล้วก็ตาม ซึ่งต่างจาก "พ้นวิสัย" ที่หมายถึงเหตุการณ์ที่อยู่นอกเหนือความสามารถ แต่อาจป้องกันได้หากมีการเตรียมการที่ดีพอ ศาลฎีกาได้วางหลักเกณฑ์การพิจารณาเหตุสุดวิสัยไว้ชัดเจน ดังนี้ 

1. ต้องเป็นเหตุการณ์ที่ไม่อาจคาดหมายได้ 

เหตุการณ์นั้นต้องเกิดขึ้นอย่างกะทันหันหรือผิดปกติ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นประจำในพื้นที่นั้นๆ ตัวอย่างเช่น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5738/2548 วินิจฉัยว่า น้ำท่วมในพื้นที่ที่เคยน้ำท่วมเป็นประจำทุกปี ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย 

2. ไม่สามารถป้องกันได้แม้ใช้ความระมัดระวังตามสมควร

แม้จะรู้ว่าอาจเกิดเหตุการณ์ได้ แต่ไม่สามารถป้องกันผลที่เกิดขึ้นได้ ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2104/2557 ศาลวินิจฉัยว่า การที่โรงงานถูกไฟไหม้เพราะฟ้าผ่า แม้จะติดตั้งสายล่อฟ้าแล้ว ก็ยังถือเป็นเหตุสุดวิสัย 

3. ไม่ได้เกิดจากความผิดของผู้อ้างเหตุสุดวิสัย 

ผู้อ้างต้องไม่มีส่วนก่อให้เกิดเหตุการณ์นั้น ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8976/2555 การที่รถขนส่งสินค้าเกิดอุบัติเหตุเพราะคนขับหลับใน ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย 

ผู้ที่อ้างเหตุสุดวิสัยมีภาระพิสูจน์ว่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเข้าเงื่อนไขครบถ้วน 

การใช้เหตุสุดวิสัยในสัญญาแต่ละประเภท

เหตุสุดวิสัย สัญญาเช่า

กรณีผู้เช่าอาคารพาณิชย์ไม่สามารถใช้ประโยชน์ได้เพราะน้ำท่วมใหญ่ ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3641/2563 ศาลวินิจฉัยว่า ผู้เช่ามีสิทธิขอลดค่าเช่าตามส่วนที่ใช้ประโยชน์ไม่ได้ หรือบอกเลิกสัญญาหากไม่สามารถใช้ประโยชน์ได้เลย 

เหตุสุดวิสัย สัญญาจ้าง 

ผู้รับจ้างก่อสร้างที่ไม่สามารถส่งงานตามกำหนดเพราะการระบาดของโควิด-19 ทำให้ขาดแคลนแรงงานและวัสดุ มีสิทธิขอขยายเวลาส่งมอบงานได้โดยไม่ต้องเสียค่าปรับ ตามแนวทางที่คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 14 เมษายน 2563 

เหตุสุดวิสัย ก่อสร้าง 

งานก่อสร้างที่ล่าช้าเพราะฝนตกหนักผิดปกติ ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 9752/2556 ศาลวินิจฉัยว่า หากฝนตกหนักเกินกว่าค่าเฉลี่ยในรอบ 10 ปี และทำให้ไม่สามารถทำงานได้จริง ถือเป็นเหตุสุดวิสัย 

เหตุสุดวิสัย ขนส่ง 

ผู้ขนส่งที่ไม่สามารถส่งสินค้าได้ทันเวลาเพราะถนนถูกตัดขาดจากดินถล่ม ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1876/2558 ถือเป็นเหตุสุดวิสัยหากพิสูจน์ได้ว่าไม่มีเส้นทางอื่นที่สามารถใช้ได้ 

เหตุสุดวิสัย ซื้อขาย 

ผู้ขายที่ไม่สามารถส่งมอบสินค้าได้เพราะโรงงานถูกไฟไหม้จากฟ้าผ่า มีสิทธิอ้างเหตุสุดวิสัยได้ แต่ต้องคืนเงินที่รับมาแล้วพร้อมดอกเบี้ย เหตุสุดวิสัย ให้บริการ ผู้ให้บริการจัดงานแต่งงานที่ต้องยกเลิกเพราะมีคำสั่งห้ามจัดกิจกรรมรวมคนจำนวนมากในช่วงโควิด-19 ถือเป็นเหตุสุดวิสัย ทั้งสองฝ่ายต้องรับภาระค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นแล้วตามสมควร 

เหตุสุดวิสัย ภัยธรรมชาติที่ศาลไทยรับรอง 

• น้ำท่วม: น้ำท่วมใหญ่ปี 2554 ที่ศาลรับรองเป็นเหตุสุดวิสัย เพราะเป็นน้ำท่วมที่รุนแรงที่สุดในรอบ 50 ปี แตกต่างจากน้ำท่วมประจำปีที่ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7823/2556 
•  ไฟไหม้: ไฟไหม้จากฟ้าผ่าหรือไฟป่าที่ลุกลามมาถือเป็นเหตุสุดวิสัย แต่ไฟไหม้จากความประมาทของพนักงานไม่ใช่เหตุสุดวิสัย ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5421/2559 
•  แผ่นดินไหว: แผ่นดินไหวขนาด 6.3 ริกเตอร์ที่เชียงรายปี 2557 ศาลรับรองเป็นเหตุสุดวิสัย เพราะเป็นเหตุการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในพื้นที่ 

เหตุสุดวิสัย ผิดนัดและการชำระหนี้ล่าช้า

เมื่อเกิดเหตุสุดวิสัยทำให้ไม่สามารถชำระหนี้ได้ตามกำหนด ป.พ.พ. มาตรา 205  กำหนดว่า ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดในการไม่ชำระหนี้ แต่มีเงื่อนไขสำคัญ ดังนี้ 

1. ต้องแจ้งเจ้าหนี้ทันที - แจ้งเหตุสุดวิสัยที่เกิดขึ้นโดยไม่ชักช้า 
2. พยายามลดความเสียหาย - แสดงให้เห็นว่าพยายามแก้ไขสถานการณ์แล้ว 
3. กลับมาปฏิบัติตามสัญญาเมื่อเหตุสิ้นสุด - เมื่อเหตุสุดวิสัยสิ้นสุด ต้องรีบชำระหนี้ทันที 

เหตุสุดวิสัย ยกเว้นความรับผิดได้แค่ไหน 

หากเหตุสุดวิสัยทำให้การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย ลูกหนี้หลุดพ้นจากการชำระหนี้ 

ตัวอย่างเช่น สินค้าที่ต้องส่งมอบถูกทำลายหมดจากภัยธรรมชาติ เบี้ยปรับ เหตุสุดวิสัย ค่าปรับที่กำหนดไว้ในสัญญา ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดหากพิสูจน์ได้ว่าความล่าช้าเกิดจากเหตุสุดวิสัย ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2901/2560 ศาลยกเว้นค่าปรับส่งมอบงานล่าช้าให้ผู้รับจ้างที่ทำงานล่าช้าเพราะอุทกภัยครั้งใหญ่ 

ปรับกำหนดส่งมอบ เมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย

คู่สัญญามีสิทธิขอขยายระยะเวลาส่งมอบตามระยะเวลาที่เหตุสุดวิสัยเกิดขึ้น โดยไม่ถือว่าผิดสัญญา 

ระงับสัญญา 

เมื่อเกิดเหตุสุดวิสัย คู่สัญญามีทางเลือก 3 ทาง ได้แก่

1. ระงับสัญญาชั่วคราว - รอให้เหตุสุดวิสัยสิ้นสุดแล้วปฏิบัติตามสัญญาต่อ 
2. แก้ไขสัญญา - ปรับเงื่อนไขให้เหมาะสมกับสถานการณ์ 
3. ยกเลิกสัญญา - หากเหตุสุดวิสัยทำให้ไม่สามารถบรรลุวัตถุประสงค์ของสัญญาได้ 

เหตุสุดวิสัย vs เหตุบังเอิญ ต่างกันอย่างไร 

• เหตุสุดวิสัย - เหตุการณ์ภายนอกที่ไม่อาจป้องกันได้ เช่น ภัยธรรมชาติ สงคราม การก่อการร้าย 
• เหตุบังเอิญ - เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นโดยไม่มีใครตั้งใจ แต่อาจป้องกันได้หากระมัดระวัง เช่น รถยางแตก เครื่องจักรเสีย 

ความแตกต่างสำคัญคือ เหตุบังเอิญผู้กระทำยังต้องรับผิด แต่เหตุสุดวิสัยไม่ต้องรับผิด 

เหตุสุดวิสัย vs ความประมาท ต่างกันอย่างไร

• ความประมาท - การขาดความระมัดระวังที่พึงมี ผู้กระทำต้องรับผิดเต็มที่ 
• เหตุสุดวิสัย - แม้ระมัดระวังอย่างเต็มที่แล้วก็ไม่อาจป้องกันได้ ไม่ต้องรับผิด 

ตัวอย่าง รถขนส่งสินค้าประสบอุบัติเหตุเพราะคนขับง่วงนอน = ความประมาท ต้องรับผิด แต่รถถูกต้นไม้ใหญ่ล้มทับจากพายุ = เหตุสุดวิสัย ไม่ต้องรับผิด 

ป.พ.พ. มาตรา 8 บัญญัติว่า "อันว่าเหตุสุดวิสัยนั้น หมายความว่า เหตุใดๆ อันจะเกิดขึ้นก็ดี จะให้ผลพิบัติก็ดี เป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้ แม้ทั้งบุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้น จะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น" 

ศาลฎีกาตีความมาตรานี้อย่างเคร่งครัด โดยพิจารณาจาก

• ฐานะของบุคคล
• ผู้ประกอบวิชาชีพต้องมีมาตรฐานการระมัดระวังสูงกว่าบุคคลทั่วไป
• ภาวะขณะนั้น
• สถานการณ์และข้อจำกัดที่มีอยู่ในเวลาที่เกิดเหตุ
• ความสามารถในการคาดการณ์
• เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นประจำไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย 

ตัวอย่างคำพิพากษาศาลฎีกาที่น่าสนใจ 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2334/2564 - โควิด-19 เป็นเหตุสุดวิสัย ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การแพร่ระบาดของโควิด-19 และมาตรการล็อกดาวน์ ถือเป็นเหตุสุดวิสัยที่ทำให้ผู้เช่าโรงแรมไม่สามารถดำเนินกิจการได้ มีสิทธิขอลดค่าเช่าหรือบอกเลิกสัญญาได้ 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8745/2563 - น้ำท่วมซ้ำซากไม่ใช่เหตุสุดวิสัย ผู้รับจ้างก่อสร้างในพื้นที่ที่มีประวัติน้ำท่วมทุกปี ไม่อาจอ้างน้ำท่วมเป็นเหตุสุดวิสัย เพราะควรคาดการณ์และวางแผนรองรับไว้แล้ว 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5692/2562 - ราคาวัสดุขึ้นสูงไม่ใช่เหตุสุดวิสัย การที่ราคาเหล็กและปูนซีเมนต์ขึ้นราคาสูงกว่าที่คาดการณ์ ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัย เพราะเป็นความเสี่ยงทางธุรกิจที่ผู้รับจ้างต้องรับผิดชอบ 

ข้อควรระวังในการอ้างเหตุสุดวิสัย 

1. อย่าอ้างพร่ำเพรื่อ - การอ้างเหตุสุดวิสัยโดยไม่มีหลักฐานรองรับ อาจถูกฟ้องเรียกค่าเสียหายเพิ่ม 
2. ระวังข้อสัญญา - สัญญาบางฉบับอาจกำหนดนิยามเหตุสุดวิสัยไว้เอง ต้องปฏิบัติตามข้อสัญญา 
3. แจ้งล่าช้าเสียสิทธิ - การแจ้งเหตุสุดวิสัยล่าช้าอาจทำให้เสียสิทธิในการอ้าง 
4. ต้องลดความเสียหาย - แม้เกิดเหตุสุดวิสัย ก็ต้องพยายามลดความเสียหายที่จะเกิดขึ้น 

เหตุสุดวิสัยตามมาตรา 8 เป็นข้อยกเว้นความรับผิดที่กฎหมายให้ความคุ้มครองแก่ผู้ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ที่อยู่นอกเหนือการควบคุม สามารถใช้เป็นเหตุในการขอลด งด หรือขยายเวลาการปฏิบัติตามสัญญาได้ หากพิสูจน์ได้ว่าเข้าเงื่อนไขครบถ้วน 

อย่างไรก็ตาม การอ้างเหตุสุดวิสัยต้องมีพยานหลักฐานที่ชัดเจน และต้องดำเนินการตามขั้นตอนที่ถูกต้อง โดยเฉพาะการแจ้งคู่สัญญาโดยไม่ชักช้า 

การทำความเข้าใจกฎหมายเรื่องเหตุสุดวิสัยอย่างถูกต้อง จะช่วยให้ทั้งผู้ว่าจ้างและผู้รับจ้าง ผู้ให้เช่าและผู้เช่า หรือคู่สัญญาทุกประเภท สามารถจัดการกับสถานการณ์ไม่คาดฝันได้อย่างเป็นธรรม และรักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจไว้ได้ แม้ในยามที่เผชิญวิกฤติ