สวัสดีครับ ผมในฐานะแอดมินและนักเขียนประจำ Legardy แพลตฟอร์มที่รวบรวมทนายความคุณภาพจากทั่วประเทศ วันนี้จะมาแชร์เรื่องราวและความรู้เกี่ยวกับการฟ้องคดีอาญา เนื่องจากที่ผ่านมา ผมได้เห็นคำถามและความกังวลมากมายจากผู้ที่ต้องการฟ้องคดีอาญา แต่ยังไม่เข้าใจกระบวนการและขั้นตอนที่ถูกต้อง

การฟ้องคดีอาญา

การฟ้องคดีอาญาเป็นกระบวนการทางกฎหมายที่มีความละเอียดอ่อนและซับซ้อน ผมได้เห็นหลายกรณีที่ประชาชนต้องพบกับความยุ่งยากในการดำเนินคดี เพียงเพราะขาดความเข้าใจในขั้นตอนที่ถูกต้อง บางรายถึงกับต้องเสียสิทธิอันพึงมีพึงได้ไปอย่างน่าเสียดาย

ลองนึกถึงกรณีของคุณ A ที่ถูกฉ้อโกงเงินไปกว่า 5 แสนบาท แต่ด้วยความที่ไม่รู้ขั้นตอนการดำเนินคดี ทำให้พลาดช่วงเวลาสำคัญในการรวบรวมพยานหลักฐาน จนทำให้คดีไม่รัดกุมเท่าที่ควร ในทางกลับกัน คุณ B ที่ประสบเหตุการณ์คล้ายกัน แต่ได้ศึกษาและเตรียมการอย่างรอบคอบ สามารถรวบรวมพยานหลักฐานได้ครบถ้วน และดำเนินคดีจนสำเร็จลุล่วง

ในบทความนี้ ผมจะพาทุกท่านไปทำความเข้าใจกระบวนการฟ้องคดีอาญาอย่างละเอียด โดยอ้างอิงจากประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา และประสบการณ์จริงจากทนายความในเครือข่ายของเรา เพื่อให้ท่านสามารถเตรียมตัวและดำเนินการได้อย่างถูกต้อง ไม่พลาดโอกาสในการเรียกร้องความยุติธรรม

การฟ้องคดีอาญาคืออะไร?

ในฐานะที่ปรึกษาด้านกฎหมายที่ได้พบเห็นคดีความมามากมาย ผมขอเริ่มต้นด้วยการอธิบายให้เห็นภาพว่า การฟ้องคดีอาญานั้นคืออะไร และมีความสำคัญอย่างไรต่อกระบวนการยุติธรรม

คดีอาญาคืออะไร?

คดีอาญา คือคดีที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิดที่มีผลกระทบต่อความสงบเรียบร้อยของสังคม โดยมีบทลงโทษทางอาญาตามที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 2 ซึ่งระบุว่า "บุคคลจักต้องรับโทษในทางอาญาต่อเมื่อได้กระทำการอันกฎหมายที่ใช้ในขณะกระทำนั้นบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้"

ยกตัวอย่างเช่น กรณีของคุณ A ที่ถูกทำร้ายร่างกายจนได้รับบาดเจ็บสาหัส นอกจากจะมีสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายทางแพ่งแล้ว ยังสามารถดำเนินคดีอาญากับผู้กระทำความผิดได้ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 295 และ 297 ซึ่งบัญญัติถึงความผิดฐานทำร้ายร่างกายไว้

ใครสามารถยื่นฟ้องได้บ้าง?

ในการฟ้องคดีอาญานั้น กฎหมายได้กำหนดตัวผู้มีสิทธิฟ้องไว้อย่างชัดเจนในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 28 โดยแบ่งเป็นสองกลุ่มหลัก 

1. พนักงานอัยการ ในฐานะตัวแทนของรัฐที่มีอำนาจฟ้องคดีอาญาทั้งปวง ตามหลักการดำเนินคดีอาญาโดยรัฐ
2. ผู้เสียหาย ซึ่งเป็นบุคคลที่ได้รับความเสียหายจากการกระทำความผิดโดยตรง

ในทางปฏิบัติ ผมได้พบกรณีของคุณ B ที่เป็นตัวอย่างที่ดีในการใช้สิทธิฟ้องคดี เมื่อถูกลักทรัพย์ คุณ B ได้แจ้งความดำเนินคดีผ่านพนักงานสอบสวน แต่ในขณะเดียวกันก็ใช้สิทธิฟ้องคดีด้วยตนเองควบคู่ไปด้วย ตามสิทธิที่บัญญัติไว้ในมาตรา 28 วรรคสอง ซึ่งเป็นการประกันสิทธิในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมของผู้เสียหาย

อย่างไรก็ตาม มีข้อสังเกตสำคัญที่ศาลฎีกาได้วางหลักไว้ในคำพิพากษาฎีกาที่ 7067/2552 ว่า ผู้เสียหายที่จะมีอำนาจฟ้องคดีอาญาได้นั้น จะต้องเป็นผู้เสียหายโดยนิตินัย มิใช่เพียงผู้เสียหายโดยพฤตินัยเท่านั้น กล่าวคือ ต้องเป็นผู้ที่กฎหมายประสงค์จะคุ้มครองสิทธิโดยตรง

ขั้นตอนการฟ้องคดีอาญา

การดำเนินคดีอาญาให้ประสบความสำเร็จนั้น จำเป็นต้องเข้าใจขั้นตอนและกระบวนการอย่างถ่องแท้ จากประสบการณ์ในการให้คำปรึกษาที่ผ่านมา ผมพบว่าหลายคดีที่มีมูลความผิดชัดเจน กลับต้องพบกับความยากลำบากในชั้นศาลเพียงเพราะการเตรียมการที่ไม่รัดกุม

การรวบรวมหลักฐานสำคัญ

การรวบรวมพยานหลักฐานถือเป็นหัวใจสำคัญของการดำเนินคดีอาญา ตามหลักประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 226 ที่บัญญัติว่า "พยานวัตถุ พยานเอกสาร หรือพยานบุคคลซึ่งน่าจะพิสูจน์ได้ว่าจำเลยมีผิดหรือบริสุทธิ์ ให้อ้างเป็นพยานหลักฐานได้"

กรณีของคุณ C เป็นตัวอย่างที่ดีในการรวบรวมพยานหลักฐาน เมื่อถูกฉ้อโกงในการซื้อขายออนไลน์ คุณ C ได้เก็บรวบรวม 

• หลักฐานการโอนเงิน
• ประวัติการสนทนาทั้งหมด
• ภาพถ่ายหน้าจอการซื้อขาย
• ข้อมูลบัญชีธนาคารของผู้กระทำผิด
• พยานบุคคลที่เคยถูกหลอกในลักษณะเดียวกัน

การปรึกษาทนายความ

การฟ้องคดีอาญาต้องบรรยายการกระทำที่อ้างว่าผู้กระทำผิดได้กระทำทั้งหลายที่เป็นองค์ประกอบความผิด การปรึกษาทนายความจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งในการกลั่นกรองข้อเท็จจริงและปรับบทกฎหมาย

ทนายความจะช่วยวิเคราะห์องค์ประกอบความผิด วางแผนการดำเนินคดี และเตรียมคำฟ้องที่รัดกุม โดยเฉพาะในคดีที่มีความซับซ้อนหรือมีอัตราโทษสูง

การยื่นฟ้องต่อศาล

การยื่นฟ้องต้องทำเป็นหนังสือตามแบบที่กำหนดในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 158 โดยต้องระบุ 

1. ชื่อศาลและวันเดือนปี
2. คดีระหว่างใครเป็นโจทก์ใครเป็นจำเลย
3. ฐานความผิดและบทมาตราที่ยกขึ้นปรับ
4. ข้อเท็จจริงและรายละเอียดเกี่ยวกับเวลาและสถานที่ซึ่งเกิดการกระทำความผิด

การไต่สวนและสืบพยาน

ในชั้นไต่สวนมูลฟ้อง ศาลจะพิจารณาว่าคดีมีมูลหรือไม่ตามมาตรา 162 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา โดยโจทก์มีหน้าที่นำสืบให้เห็นว่าคดีมีมูลเพียงพอที่จะพิจารณาต่อไป

การสืบพยานในคดีอาญาต้องกระทำโดยเปิดเผยต่อหน้าจำเลย ตามมาตรา 172 เว้นแต่จะเข้าข้อยกเว้นตามที่กฎหมายบัญญัติ

การฟังคำพิพากษา

เมื่อสืบพยานเสร็จสิ้น ศาลจะนัดฟังคำพิพากษา โดยต้องพิจารณาพยานหลักฐานทั้งปวงในคดี และวินิจฉัยชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานว่า จำเลยได้กระทำความผิดจริงหรือไม่ โดยปราศจากความสงสัยตามสมควร ตามหลัก "ฟังเป็นยุติ"

ระยะเวลาในการดำเนินคดี

การเข้าใจกรอบระยะเวลาในการดำเนินคดีอาญามีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากมีผลโดยตรงต่อสิทธิในการดำเนินคดีและการบังคับใช้กฎหมาย ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 95 ได้กำหนดอายุความในการฟ้องคดีอาญาไว้แตกต่างกันตามความร้ายแรงของความผิด

ปัจจัยที่ส่งผลต่อระยะเวลา

จากประสบการณ์ในการให้คำปรึกษา ผมพบว่ามีปัจจัยหลายประการที่ส่งผลต่อระยะเวลาในการดำเนินคดี 

1. อายุความฟ้องร้อง ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 95 ได้กำหนดอายุความไว้ดังนี้ 

• ความผิดที่มีโทษประหารชีวิต  20 ปี
• ความผิดที่มีโทษจำคุกตั้งแต่ 15 ปีขึ้นไป  15 ปี
• ความผิดที่มีโทษจำคุก 7-15 ปี  10 ปี
• ความผิดที่มีโทษจำคุก 1-7 ปี  5 ปี
• ความผิดที่มีโทษจำคุกต่ำกว่า 1 ปี  1 ปี

2. ความซับซ้อนของคดี คดีที่มีความซับซ้อนอาจใช้เวลาในการพิจารณายาวนานกว่าปกติ เช่น 

• คดีที่มีผู้เสียหายจำนวนมาก
• คดีที่ต้องพึ่งพาพยานผู้เชี่ยวชาญ
• คดีที่มีประเด็นข้อกฎหมายซับซ้อน

3. การใช้สิทธิในชั้นศาล กระบวนการใช้สิทธิต่างๆ ในชั้นศาลอาจส่งผลต่อระยะเวลา เช่น 

• การยื่นคำร้องขอประกันตัว
• การคัดค้านพยานหลักฐาน
• การอุทธรณ์ฎีกา

สิทธิของผู้ฟ้องและจำเลย

ในระบบกระบวนการยุติธรรมทางอาญา การรับรองและคุ้มครองสิทธิของคู่ความทั้งสองฝ่ายถือเป็นหลักการพื้นฐานสำคัญที่ได้รับการบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้เพื่อประกันความเป็นธรรมและความเสมอภาคในกระบวนการยุติธรรม

สิทธิของผู้ฟ้อง

ผู้เสียหายในคดีอาญาได้รับการรับรองสิทธิตามกฎหมายในหลายประการ ซึ่งมีรากฐานมาจากหลักการคุ้มครองสิทธิผู้เสียหายในคดีอาญา ดังนี้ 

1. สิทธิในการดำเนินคดี ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 28 ผู้เสียหายมีสิทธิ 

• ดำเนินการฟ้องคดีอาญาด้วยตนเอง
• เข้าร่วมเป็นโจทก์กับพนักงานอัยการ
• ติดตามการดำเนินคดีของพนักงานสอบสวนและพนักงานอัยการ

2. สิทธิในการได้รับการเยียวยา

• สิทธิเรียกค่าสินไหมทดแทน ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 44/1
• สิทธิได้รับความช่วยเหลือจากรัฐตาม พ.ร.บ. ค่าตอบแทนผู้เสียหายและค่าทดแทนและค่าใช้จ่ายแก่จำเลยในคดีอาญา

3. สิทธิในการคุ้มครองความปลอดภัย รัฐมีหน้าที่ในการให้ความคุ้มครองพยานตาม พ.ร.บ. คุ้มครองพยานในคดีอาญา พ.ศ. 2546 โดยมาตรการคุ้มครองครอบคลุมถึง 

• การจัดให้อยู่ในสถานที่ปลอดภัย
• การคุ้มครองความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน
• การได้รับค่าตอบแทนที่จำเป็นและสมควรในการดำรงชีพ

สิทธิของจำเลย

จำเลยในคดีอาญามีสิทธิพื้นฐานที่สำคัญตามหลักนิติธรรม (Rule of Law) และหลักการพิจารณาคดีที่เป็นธรรม (Fair Trial) ประกอบด้วย 

1. หลักสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ (Presumption of Innocence)

• ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 29 และประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 227 การพิสูจน์ความผิดของจำเลยต้องปราศจากข้อสงสัยตามสมควร (Beyond Reasonable Doubt)

1. สิทธิในการต่อสู้คดี

• สิทธิที่จะได้รับแจ้งข้อกล่าวหาและรายละเอียดแห่งการกระทำความผิด
• สิทธิที่จะมีทนายความ โดยในคดีที่มีอัตราโทษสูง รัฐมีหน้าที่จัดหาทนายความให้
• สิทธิในการนำพยานหลักฐานมาสืบประกอบข้อต่อสู้

ข้อควรรู้ก่อนการฟ้องคดีอาญา

การฟ้องคดีอาญาเป็นกระบวนการที่ต้องดำเนินการด้วยความรอบคอบและระมัดระวัง โดยต้องคำนึงถึงหลักนิติธรรมและหลักการพื้นฐานในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ดังที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาและรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย

เอกสารที่ต้องเตรียม

การเตรียมพยานหลักฐานที่สมบูรณ์เป็นองค์ประกอบสำคัญในการดำเนินคดีอาญา ตามหลักการที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 158 และแนวคำพิพากษาฎีกาที่เกี่ยวข้อง โดยพยานหลักฐานที่สำคัญประกอบด้วย 

1. เอกสารแสดงสถานะทางกฎหมาย

• เอกสารยืนยันตัวตนที่ออกโดยหน่วยงานราชการ
• เอกสารมอบอำนาจที่จัดทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด
• เอกสารรับรองนิติบุคคลที่เป็นปัจจุบัน (กรณีผู้เสียหายเป็นนิติบุคคล)

2. พยานหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิด

• พยานเอกสารที่แสดงความเสียหายโดยตรง
• พยานแวดล้อมกรณีที่สนับสนุนข้อกล่าวหา
• พยานวัตถุที่เกี่ยวข้องกับการกระทำความผิด
• บันทึกเหตุการณ์และพยานหลักฐานดิจิทัล

ข้อควรระวังที่ไม่ควรมองข้าม

1. การตรวจสอบอายุความ ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 95 กำหนดอายุความฟ้องร้องไว้แตกต่างกันตามความร้ายแรงของความผิด โดยศาลฎีกาได้วางหลักการนับอายุความไว้ในคำพิพากษาฎีกาที่ 2890/2562
2. เขตอำนาจศาล ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 22 การพิจารณาเขตอำนาจศาลต้องคำนึงถึง 

• สถานที่เกิดเหตุแห่งการกระทำความผิด
• ภูมิลำเนาของจำเลย
• สถานที่จับกุมผู้กระทำความผิด

3. การประเมินพยานหลักฐาน การวิเคราะห์พยานหลักฐานต้องพิจารณาตามหลักกฎหมายลักษณะพยาน 

• ความน่าเชื่อถือของพยานแต่ละประเภท
• ความเชื่อมโยงระหว่างพยานหลักฐาน
• น้ำหนักพยานตามหลักกฎหมาย

4. การประเมินค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดี

• ค่าธรรมเนียมศาลตามตาราง
• ค่าใช้จ่ายในการสืบพยาน
• ค่าทนายความตามความเหมาะสม
• ค่าใช้จ่ายอื่นที่จำเป็นในการดำเนินคดี

คำถามที่พบบ่อย

ในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายและที่ปรึกษาประจำแพลตฟอร์ม Legardy พบว่ามีประเด็นคำถามสำคัญที่ผู้เสียหายมักสอบถามก่อนตัดสินใจดำเนินคดีอาญา ซึ่งสมควรได้รับการอธิบายโดยละเอียดตามหลักกฎหมายและแนวคำพิพากษาฎีกา

ค่าใช้จ่ายในการฟ้องคดี

ประเด็นค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดีอาญาเป็นสิ่งที่ต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบข้อบังคับของประธานศาลฎีกาว่าด้วยการเรียกค่าธรรมเนียมศาล พ.ศ. 2563 ได้กำหนดค่าใช้จ่ายหลักไว้ดังนี้ 

1. ค่าธรรมเนียมศาลในคดีอาญา

• คดีที่ราษฎรเป็นโจทก์ฟ้องเอง  ค่าธรรมเนียมขึ้นอยู่กับประเภทความผิดและอัตราโทษ
• คดีที่มีทุนทรัพย์  คิดตามอัตราทุนทรัพย์ที่เรียกร้อง
• คดีไม่มีทุนทรัพย์  อัตราคงที่ตามที่กฎหมายกำหนด

2. ค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดี

• ค่าสืบพยาน ตามระเบียบราชการศาลยุติธรรม
• ค่าคัดสำเนาเอกสารและรับรองเอกสาร
• ค่าใช้จ่ายในการส่งหมายเรียกและหมายแจ้ง

หากไม่มีพยานหลักฐานเพียงพอจะทำอย่างไร?

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 226 และ 227 ได้วางหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการรับฟังพยานหลักฐานในคดีอาญาไว้ โดยมีแนวทางดำเนินการดังนี้ 

1. การแสวงหาพยานหลักฐานเพิ่มเติม

• การร้องขอหมายค้นจากศาล
• การขอให้พนักงานสอบสวนดำเนินการสืบสวนเพิ่มเติม
• การสืบค้นข้อมูลจากแหล่งข้อมูลสาธารณะ

2. การใช้พยานแวดล้อมกรณี ตามหลักคำพิพากษาฎีกาที่ 5689/2562 ศาลสามารถรับฟังพยานแวดล้อมกรณีประกอบการพิจารณาได้

คดีอาญาที่ไม่สามารถยอมความได้มีอะไรบ้าง?

ประมวลกฎหมายอาญาได้แบ่งประเภทความผิดอาญาตามลักษณะการดำเนินคดีเป็น 

1. ความผิดอาญาแผ่นดิน

• ความผิดเกี่ยวกับความมั่นคงของรัฐ (มาตรา 107-135)
• ความผิดต่อชีวิต (มาตรา 288-294)
• ความผิดเกี่ยวกับเพศบางประการ (มาตรา 276-287)
• ความผิดเกี่ยวกับการค้ามนุษย์

2. ความผิดอันยอมความได้

• ความผิดฐานหมิ่นประมาท (มาตรา 326)
• ความผิดฐานทำให้เสียทรัพย์บางกรณี
• ความผิดลหุโทษบางประการ

ทั้งนี้ หลักการพิจารณาว่าความผิดใดยอมความได้หรือไม่ จะต้องพิจารณาตามที่กฎหมายบัญญัติไว้โดยชัดแจ้ง และคำนึงถึงหลักการคุ้มครองประโยชน์สาธารณะเป็นสำคัญ