ไกล่เกลี่ยก่อนฟ้อง/ระหว่างพิจารณา มีข้อดี–ข้อควรระวังอย่างไร

ในชีวิตประจำวันของผู้คน ย่อมต้องพบเจอเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับกฎหมาย ทั้งโดยตรงหรือโดยอ้อม อาจกล่าวได้ว่าตั้งแต่ตื่นนอนจนกระทั่งถึงตอนนอนหลับ และเมื่อมีข้อพิพาทเกิดขึ้นไม่ว่าจะเป็นทางแพ่ง หรือทางอาญา การเข้าสู่กระบวนการธรรมของคู่กรณี จำต้องอาศัยอำนาจของกฎหมายและการพิพากษาคดีของศาลเพื่อตัดสินและข้อพิพาทที่เกิดขึ้น  

ข้อพิพาทที่เกิดขึ้นระหว่างคู่กรณีนั้น ไม่ว่าจะก่อนฟ้องคดีหรือระหว่างการพิจารณาคดี กฎหมายยังคงเปิดโอกาสให้สามารถไกล่เกลี่ยตกลงกันได้เช่นเดียวกัน โดยต้องอาศัยความสมัครใจของคู่กรณี  และต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด ดังนั้น การไกล่เกลี่ยจึงเป็นกลไกทางเลือกหนึ่งที่สำคัญ ในการอำนวยความธรรมให้กับประชาชนได้ ที่สำคัญไม่ต้องใช้เวลามากและยังช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายทำให้เกิดการประนีประนอมต่อกันและเกิดความสมานฉันท์ในสังคม

อย่างไรก็ตาม เหรียญย่อมมีสองด้านเสมอ การไกล่เกลี่ยก็เช่นกันย่อมมีทั้งข้อดีและข้อเสีย ดังนั้น การไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องหรือระหว่างพิจารณา มีข้อดีและข้อควรระวังอย่างไรบ้าง ในบทความนี้ มีคำตอบครับ

กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการไกล่เกลี่ย

ปัจจุบันมีกฎหมายที่บัญญัติเกี่ยวกับการไกล่เกลี่ยไว้หลายฉบับ ซึ่งผู้เขียนขอกล่าวถึงเฉพาะกฎหมายที่มีความเกี่ยวข้องกับประชาชนส่วนใหญ่ ดังนี้

1. ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง
2. พระราชบัญญัติ ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534
3. พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551
4. พระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ.2562
5. พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522

การไกล่เกลี่ย หมายถึง

กระบวนการไกล่เกลี่ยประนอมข้อพิพาท คือการให้คู่กรณีได้ประนีประนอมยอมความ    ข้อขัดแย้งกันได้ทั้งในภาครัฐและภาคประชาชน โดยมีบุคคลที่สามซึ่งเรียกว่าเป็นคนกลางคอยช่วยเหลือแนะนำ เสนอแนะ หาทางออกในการหรือระงับข้อพิพาทให้คู่ความตกลงกันได้สำเร็จ 

ใครทำหน้าที่ไกล่เกลี่ย

ผู้ทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยคือบุคคลซึ่งได้รับการพิจารณาคัดเลือกและแต่งตั้งตามกฎหมาย หรือเป็นบุคคลที่กฎหมายได้ให้อำนาจไว้แล้ว เช่น ผู้ไกล่เกลี่ยประนีประนอมที่ขึ้นทะเบียนตามกฎหมาย หรือผู้พิพากษาในคดี ซึ่งผู้ไกล่เกลี่ยต้องมีความเป็นกลาง ไม่มีอคติ เป็นที่ยอมรับของคู่ความทุกฝ่าย โดยทำหน้าที่ช่วยแก้ไขปัญหาให้แก่คู่ความทุกฝ่ายได้อย่างเป็นธรรม เพื่อให้ข้อพิพาททั้งหลายลงอย่างฉันมิตรและมีการประนีประนอมยอมความต่อกัน โดยจะไม่ตัดสินชี้ขาดข้อพิพาทหรือคดี

เงื่อนไขการไกล่เกลี่ย

1. คู่กรณีต่างมีความต้องการจะไกล่เกลี่ยข้อพิพาท
2. ตั้งใจจริงที่จะปฏิบัติตามข้อตกลง
3. ต้องการข้อพิพาท
4. ต้องไม่ขัดแย้งต่อกฎหมายหรือความสงบเรียบร้อยของสังคม

บทความที่คุณอาจสนใจ

• เปิดค่าจ้างทนายความ จ้างทนายไกล่เกลี่ย ราคาเท่าไร?
• ทำสัญญาประนีประนอมยอมความ อย่างไรให้ผูกพันและบังคับคดีได้
• สัญญาประนีประนอมคืออะไร? ใช้ให้ถูกต้อง ป้องกันปัญหากฎหมาย!

การไกล่เกลี่ยก่อนฟ้อง

1. ขั้นไกล่เกลี่ยก่อนยื่นฟ้อง

ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 20 ตรี คดีแพ่งทุกคดี ก่อนยื่นฟ้องคดี คู่กรณีสามารถยื่นคำร้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจเพื่อขอให้ศาลแต่งตั้ง ผู้ประนีประนอมทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยให้คู่กรณีที่เกี่ยวข้องได้ตกลงหรือประนีประนอมยอมความกัน ในข้อที่พิพาท โดยจะมีทนายความด้วยหรือไม่ก็ได้ ถ้าสามารถตกลงหรือประนีประนอมยอมความกันได้ ก็จะมีการทำสัญญาประนีประนอมยอมความ เรื่องต่อกัน หรือคู่กรณีจะขอศาลให้พิพากษาไปตามที่ตกลงไกล่เกลี่ยก็ได้เช่นเดียวกัน  

2. ขั้นไกล่เกลี่ยในระดับอำเภอ

ตามพระราชบัญญัติ ระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 มาตรา 61/2,มาตรา 61/3 อำเภอจะมีคณะบุคคลผู้ทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยและประนอมข้อพิพาทของประชาชน ที่คู่กรณีฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่งมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตอำเภอ ดังนี้

• ในเรื่องที่พิพาททางแพ่งเกี่ยวกับที่ดิน มรดก และข้อพิพาททางแพ่งอื่นที่มีทุนทรัพย์ไม่เกิน 200,000 บาท 

ถ้าคู่พิพาททั้งสองฝ่ายตกลงกันได้ ก็จะสัญญาประนีประนอมยอมความกัน หากคู่พิพาทไม่ปฏิบัติตามสัญญาประนีประนอมยอมความ ให้อีกฝ่ายหนึ่งยื่นคำร้องต่อพนักงานอัยการ เพื่อยื่นคำร้องต่อศาล ที่มีเขตอำนาจ เพื่อให้ออกคำบังคับให้ตามสัญญาประนีประนอมยอมความดังกล่าว

• คดีอาญาความผิดที่มีโทษทางอาญาที่เกิดขึ้นในเขตอำเภอ และเป็นความผิดอันยอมความได้  ที่ไม่ใช่ความผิดเกี่ยวกับเพศ 

หากผู้เสียหายและผู้ถูกกล่าวหายินยอม และทำเป็นหนังสือเพื่อปฏิบัติตาม คำไกล่เกลี่ยแล้ว ซึ่งจะมีผลทำให้คดีอาญาเป็นอันเลิกกันตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ในกรณีที่ผู้เสียหายและผู้ถูกกล่าวหาไม่ยินยอมตามที่ไกล่เกลี่ย ก็ให้จำหน่ายข้อพิพาทนั้น และดำเนินคดีต่อไป

• พระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ.2562

หน่วยงานของรัฐ ราชการส่วนกลาง ราชการส่วนภูมิภาค สำนักงานศาลธรรม สำนักงานอัยการสูงสุด สำนักงานตำรวจแห่งชาติ และภาคประชาชน สามารถทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยข้อพิพาทให้กับคู่กรณี ที่ขัดแย้งกันได้ โดยมีบุคคลซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนและได้รับการแต่งตั้งให้ทำหน้าที่ในการไกล่เกลี่ย ข้อพิพาท โดยคู่กรณีฝ่ายที่ประสงค์จะให้มีการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท สามารถยื่นคำร้องต่อหน่วยงาน ซึ่งดำเนินการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท และคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งต้องสมัครใจด้วย

3. ขอบเขตการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท

• คดีแพ่ง 

คือ คดีพิพาทเกี่ยวกับที่ดินที่มิใช่ข้อพิพาทเกี่ยวด้วยกรรมสิทธิ์, คดีพิพาทระหว่างทายาทเกี่ยวกับทรัพย์มรดก, คดีพิพาทอื่นที่มีทุนทรัพย์ไม่เกิน 5,000,000 บาท เมื่อตกลงกันได้ ผู้ไกล่เกลี่ย จะบันทึกข้อตกลงหรือจัดให้มีบันทึกข้อตกลงระงับข้อพิพาทเป็นลายลักษณ์อักษร โดยให้คู่กรณี และผู้ไกล่เกลี่ยลงลายมือชื่อไว้ และหากคู่กรณีฝ่ายใดไม่ปฏิบัติตามข้อตกลง คู่กรณีอีกฝ่ายอาจยื่นคำร้อง ขอต่อศาลเพื่อให้บังคับตามข้อตกลงระงับข้อพิพาทได้

• คดีอาญา 

คือ ความผิดอันยอมความได้ หรือความผิดต่อส่วนตัว เช่น ยักยอก ฉ้อโกง ทำให้ เสียทรัพย์ เป็นต้น และความผิดลหุโทษ เช่น กระทำโดยประมาทเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับอันตรายแก่กาย หรือจิตใจ ซึ่งหากคู่กรณีตกลงระงับข้อพิพาททางอาญาและชดใช้ค่าเสียหายหรือค่าทดแทนในส่วนแพ่ง (ถ้ามี) กันแล้ว ให้ถือว่าสิทธินำคดีอาญามาฟ้องระงับเฉพาะคู่กรณีซึ่งทำข้อตกลงดังกล่าว และหากฝ่ายใดไม่ปฏิบัติตามข้อตกลงระงับข้อพิพาทในส่วนแพ่ง อีกฝ่ายมีสิทธิขอให้ศาลบังคับตามข้อตกลงได้ 

• ชั้นพนักงานสอบสวน 

คือ การที่พนักงานสอบสวนจัดให้ผู้เสียหาย (ยกเว้นหน่วยงานของรัฐ)  และผู้ต้องหาเจรจาตกลงเยียวยาความเสียหายเพื่อระงับคดีอาญาในความผิดอันยอมความได้ หรือความผิด  ต่อส่วนตัว เช่น เช็ค ยักยอก ฉ้อโกง บุกรุกเวลากลางวัน เป็นต้น และความผิดลหุโทษ เช่น ใช้กำลังทำร้ายร่างกายผู้อื่นไม่เป็นเหตุให้เกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจ

• ชั้นศาลธรรม 

คือ คู่กรณีสามารถยื่นคำร้องขอต่อศาลให้ไกล่เกลี่ยคดีอาญาความผิดอันยอมความได้ หรือความผิดต่อส่วนตัว และความผิดลหุโทษ ในกรณีคดีแพ่งก็จะเป็นคดีพิพาทเกี่ยวกับที่ดิน ที่มิใช่ข้อพิพาทเกี่ยวด้วยกรรมสิทธิ์, คดีพิพาทระหว่างทายาทเกี่ยวกับทรัพย์มรดก, คดีพิพาทอื่นที่มีทุนทรัพย์ ไม่เกิน 5,000,000 บาท

การไกล่เกลี่ยระหว่างพิจารณา

1. คดีแพ่งไกล่เกลี่ยได้ทุกช่วงของการพิจารณา

ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 20 ในคดีแพ่งไม่ว่าการพิจารณาคดีจะดำเนินไปแล้วเพียงใด ศาลมีอำนาจที่จะไกล่เกลี่ยให้คู่ความ ได้ตกลงกัน หรือประนีประนอมยอมความกันในข้อที่พิพาทนั้นได้ โดยคู่ความอาจแจ้งความประสงค์ ต่อศูนย์ไกล่เกลี่ยประจำศาลหรือแถลงต่อองค์คณะผู้พิพากษาในระหว่างการพิจารณา โดยจะมี ผู้ประนีประนอม ทำหน้าที่ช่วยเหลือในการไกล่เกลี่ย

2. คดีผู้บริโภคไกล่เกลี่ยในวันนัดพิจารณา และทำเป็นการลับได้

ตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 25 คดีผู้บริโภค (คดีระหว่างผู้ประกอบธุรกิจกับผู้ซื้อสินค้าหรือใช้บริการ) ในวันนัดพิจารณา เมื่อโจทก์และจำเลยมาพร้อมกันแล้ว ผู้ประนีประนอม หรือผู้ไกล่เกลี่ยหรือเจ้าพนักงานคดีของศาล จะทำการ ไกล่เกลี่ยให้คู่ความได้ตกลงกัน อาจดำเนินการเป็นการลับเฉพาะต่อหน้าตัวความทุกฝ่ายหรือฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ได้ 

3. คดีอาญายอมความได้ ไกล่เกลี่ยได้ถึงก่อนศาลพิพากษา แม้อยู่ชั้นอุทธรณ์/ฎีกา

ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 15 หรือ พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแขวงและวิธีพิจารณาความอาญาในศาลแขวง พ.ศ.2499 มาตรา 4ประกอบด้วยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 20 ความผิดอันยอมความได้ เช่น ยักยอก ฉ้อโกง บุกรุก หมิ่นประมาท หากคู่ความตกลงกันได้  และผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์ สิทธิในการนำคดีอาญามาฟ้องจะระงับไปด้วยการถอนคำร้องทุกข์ของผู้เสียหาย ศาลจะจำหน่ายคดีออกจากสารบบความทันที โดยคู่ความสามารถแสดงความประสงค์ต่อศาลขอไกล่เกลี่ยข้อพิพาทกันได้ตลอดเวลา ทั้งนี้ก่อนที่ศาลจะพิพากษาคดี แม้คดีอยู่ระหว่างอุทธรณ์ หรือ ฎีกา ก็สามารถไกล่เกลี่ยข้อพิพาทได้

4. คดีแรงงาน เน้นข้อพิพาทด้วยความเข้าใจ ศาลไกล่เกลี่ยก่อนดำเนินกระบวนพิจารณา

ตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงาน มาตรา 38 เมื่อโจทก์และจำเลยมาพร้อมกันแล้วให้ศาลแรงงานไกล่เกลี่ยให้คู่ความได้ตกลงกัน หรือประนีประนอมยอมความกัน โดยให้ถือว่าคดีแรงงานมีลักษณะพิเศษอันควรระงับลงได้ด้วยความ เข้าใจอันดีต่อกัน เพื่อที่ทั้งสองฝ่ายจะได้มีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน โดยคู่ความฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งร้องขอต่อศาลหรือเมื่อศาลแรงงานเห็นสมควร ในกรณีที่ศาลแรงงานได้ไกล่เกลี่ยแล้วแต่คู่ความไม่อาจตกลงกันหรือไม่อาจประนีประนอมยอมความกันได้ก็ให้ศาลแรงงานดำเนินกระบวนพิจารณาต่อไป

ข้อดีของการไกล่เกลี่ยก่อนฟ้องและระหว่างพิจารณา

1. สะดวก มีความยืดหยุ่น และรักษาสัมพันธภาพคู่กรณี 

2. ใช้เวลารวดเร็วกว่ากระบวนการพิจารณาพิพากษาแบบปกติของศาล

3. ประหยัดค่าใช้จ่ายในการดำเนินการต่าง ๆ เช่น ค่าเดินทางมาศาล ค่าทนายความ ค่าธรรมเนียม

4. สร้างความพึงพอใจให้แก่คู่ความ โดยยินยอมโอนอ่อนผ่อนปรนกัน 

5. รักษาชื่อเสียงและรักษาความลับทางธุรกิจของคู่พิพาท เนื่องจากพยานหลักฐานกระบวนการ ไกล่เกลี่ยเป็นความลับ ไม่สามารถนำไปใช้เป็นพยานหลักฐานอ้างอิงในขั้นศาลได้ เว้นแต่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งจะยินยอม

6. สร้างความสงบสุขให้สังคม แบ่งเบาภาระทางคดีของศาล และงบประมาณของรัฐ

7. คู่ความไม่เสียเวลาต่อสู้คดีกันในชั้นศาลอุทธรณ์ และศาลฎีกา 

ข้อควรระวัง

1. คู่กรณี คู่ความ ต้องตกลงยินยอมในการเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ย หากฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่ง ไม่ยินยอมให้ความร่วมมือ การไกล่เกลี่ยก็คงไม่สามารถดำเนินการต่อได้

2. หากอีกฝ่ายหนึ่งมีฐานะทางเศรษฐกิจและสังคมที่ดีกว่า หรือมีความรู้เกี่ยวกับกระบวนการ ไกล่เกลี่ยมากกว่า ก็อาจทำให้อีกฝ่ายตกลงยินยอมโดยไม่เป็นประโยชน์ต่อตนเอง และไม่ได้รับความเป็นธรรมในที่สุด

3. การไกล่เกลี่ยอาจไม่สามารถบรรลุข้อตกลงได้ และต้องเลื่อนนัดไกล่เกลี่ย หรือทำการไกล่เกลี่ยกันหลายรอบ หากไม่ได้ก็ต้องกลับเข้าสู่กระบวนการของศาล สุดท้ายคู่กรณีก็เสียทั้งเวลา และเสียค่าใช้จ่ายมากขึ้นอยู่ดี

 4. การไกล่เกลี่ยอาจทำให้อีกฝ่ายหนึ่งได้หลักฐานที่ดีและสำคัญ และหากการไกล่เกลี่ยไม่สำเร็จ คู่กรณีอีกฝ่ายอาจนำข้อมูล พยานหลักฐานในชั้นไกล่เกลี่ยไปเป็นประโยชน์ในทางได้เปรียบต่อการพิจารณาคดีฝ่ายตนได้

5. ผู้ทำหน้าที่ไกล่เกลี่ย ขาดความรู้ มีอคติ ไม่เป็นกลาง หรือเร่งรีบให้กระบวนการไกล่เกลี่ย จบโดยเร็วเพื่อความสะดวกหรือผ่านตัวชี้วัดหน่วยงาน จนกลายเป็นกระบวนการเกลี้ยกล่อมให้จบ มากกว่าจะเป็นการไกล่เกลี่ยตามวัตถุประสงค์ของกฎหมายอย่างแท้จริง

หวังว่าบทความนี้จะมีประโยชน์สำหรับผู้อ่าน หากยังมีข้อสงสัยเพิ่มเติมสามารถเข้าไปตั้งคำถาม ผ่านช่องทางที่แพลตฟอร์ม Lawlink by Legardy หรือรวบรวมข้อเท็จจริงเข้าปรึกษากับทนายความ ก็จะได้คำตอบที่ชัดเจนมากขึ้นครับ

⭐️ ปรึกษาทนายเบื้องต้นฟรี ง่ายๆผ่านทาง Free Q&A โดยไม่จำเป็นต้องระบุตัวตน

Q : มีหมายศาลมาให้ไปไกล่เกลี่ยคดีฉ้อโกงปลอมแปลงเอกสารค่ะแต่ต้องการเลื่อนออกไปก่อนจะทำได้มั๊ยคะ
Q : เราเป็นผู้กล่าวหา ไม่อยากคุยไกล่เกลี่ยกับผู้ต้องหา อยากให้ตำรวจดำเนินคดีตามกฎหมายส่งชั้นศาลได้เลยไหม
Q : จะสู้คดีหรือจะไกล่เกลี่ยหลังจากได้รับ หมายศาล